حكماى باستانى مبنى بر تضادّ بين دو مينوى نيك و بد است « 1 » . مضمون بسيارى از فقرات آن و نصايح حكماى ايرانى پيوسته با « جاودان خرد » هوشنگى وانوشتهء مسكويهء رازى اندراج يافته است . ( 2 ) . كفالايا ، خطابات يا مواعظ « مانى » چنان‌كه ياد شد ( 1 ، بهرهء 2 ، ش 10 ) متضمّن كلمات و تعاليم او مىباشد كه پس از وفاتش گرد آمده است . ( 3 ) . مواعظ ( سريانى ) فرهاد ايرانى / Aphraat ( ح 350 م ) كه متضمّن اشارات تاريخى هم هست . ( 4 ) . مواعظ ( منظوم ) نرسى ايرانى نسطورى ( ن 2 س 5 - ح 520 م ) كه مشتمل بر 360 فقره به سريانى است . ( 5 ) . مواعظ و ادعيه ( سريانى ) اسقف ماراباى نسطورى ( م 552 م ) . ( 6 ) . داتستان مينوى خرد ، كه پيشتر ياد شد ( I ، ش 6 ) در واقع احكام و آراء روح عقل باشد كه خود از اندرزنامه‌هاى بزرگ هم بر شما راست . ( 7 ) . اندرز اوشنر دانا ، حكيم كيانى كه وزير شاه كاوس ياد گرديده ، به گونهء پرسش و پاسخ ميان شاگردش با اوست ( ح 1400 ك ) و اندرزها بيشتر جنبهء غير دينى دارند . ( 8 ) . اندرزهاى آذرپاد مهر سپندان ، سخنان پندآميز آتورپاد ماراسپندان گيلانى ( 290 - 371 م ) موبدان موبد زمان شاپور دوم ساسانى ( 310 - 379 م ) مجدّد دين مزديسنا ، از مدوّنان و مفسّران اوستا ، جامع كتاب « خرده اوستا » ( در ادعيه و اذكار ) كه مجموع اندرزهاى او چهارتاست : ( 1 ) پندنامهء آذرباد مارسپندان كه خطاب به پسرش « زردشت » نوشته ، اينك از نسخهء اصل آن بهرى مانده كه حدود 1730 كلمه باشد . ( 2 ) واژه‌اى چند از آذر پاد مهر اسپندان ، كه وصاياى او هنگام وفات ( ح 1270 ك ) باشد . ( 3 ) يادگاريه يا اندرزهاى ( پسينيان ) ، « پتيت » يا توبه‌نامه ( و ) حقيقت روزها كه در جاى خود ياد شده است ( 1 ، بهرهء 3 ، I ، / IV ، 4 و 6 / VII ، 4 ) . اما يكى از اندرزهاى موبد آذرباد ، همان قانون طلايى اخلاق در سراسر اعصار بشرى است : « آنچه براى خود نپسندى بر ديگران روا مدار » . ( 4 ) اندرزنامهء كهنهء كوچكى كه به خواست يكى از شاگردان 21 پند همگانى تقرير كرده ، مندرج در كتاب « روايت پهلوى » كه ياد شد ( 1 ، بهرهء 3 ، V ، ش 2 ) .

--> ( 1 ) . The Dinkard , vol . X , pp . 1 - 2 .